نقد کتاب

از نظريه پردازي تا نقد علمي

نويسنده : سجاد روشني

منبع : جام جم آنلاين 9/12/85

نقد ، بررسي پژوهشي و تحليلي يک اثر است که با رعايت انصاف و زباني نرم عنوان مي شود و مي تواند به فهم يک اثر از سوي مخاطب کمک کند.

نقد اثر درحوزه هاي مختلف ادبي ، هنري ، فلسفي ، اجتماعي و رده هاي ديگر مطرح است.

اما پرسشي که اين گزارش براساس آن شکل گرفته ، واکاوي معناي نقد و جايگاه و اهميت آن در نهادينه کردن تفکر در جامعه است. بسياري از کارشناسان و صاحب نظران ميان دو مقوله نقد و انتقاد غرض ورزانه تفکيک قائل مي شوند و بسياري نيز بر اين باورند که در جامعه امروزي فکري ما آنچه وجود دارد ، انتقادهاي غرض ورزانه براساس حب و بغض ها با خالق اثر است. اين دسته از صاحب نظران معتقدند در نقد کتاب نام مولف هنگام نقد ، مقدم بر اثرش قرار مي گيرد و منتقدان بر اين اساس قضاوتي جهتدار دارند. از طرفي خانه کتاب نيز 3 سالي است به برگزاري جشنواره نقد کتاب با هدف اصالت مند کردن تفکر و نقد در جامعه اقدام کرده است. در اين گزارش تلاش شده است معناي نقد ، منصف و غرض ورزانه بودن نقد و کارکردهاي آن در کتابها ، رسانه ها و جامعه مورد بررسي قرار گيرد.

دکتر حسن ذوالفقاري ، مولف کتابهاي درسي و عضو هيات علمي دانشگاه تربيت مدرس در تعريف نقد مي گويد: نقد بررسي منصفانه و همه جانبه يک اثر است که داراي زيربناي پژوهشي است. فرض کنيد کتابي منتشر شده و به صرف توجه به نام مولف اثر و اين که چون کتاب قبلي او را خوانده ايد و اين اثر نيز در راستاي کتاب قبلي است ، نبايد قضاوت کنيد و به نقد مولف به جاي اثر بپردازيد. به عبارت ديگر نقد ، بررسي اثر بدون توجه به منقال و ماقال است.

وي انصاف را نخستين شرط نقد توصيف و تصريح مي کند: اين موضوع را همه کساني که راجع به نقد گفته و نوشته اند ، توصيه کرده اند. در واقع منتقد بايد خوب و بد اثر را لحاظ کند. بسياري از منتقدان خوبي هاي اثري را مي بينند ؛ ولي در نقد خود از اما به بعد شروع به تخريب مي کنند. منظور از انصاف اين نيست که منتقد ، اثر را به 2 قسمت خوب و بد تقسيم کند ؛ بلکه در گفتن کاستي با زبان نرم ، ملايم و آرام رعايت انصاف و ادب را داشته باشد.

احمد سميعي گيلاني ، ويراستار ، مترجم و منتقد در اين باره مي گويد: غربي ها ، موضوع شرح و تحليل اثر را که ما صرفا شرح مي خوانيم ، نقد مي گويند. نقد امروزي درواقع همان شرح و تحليل اثر است. براي نمونه آثاري که دشتي درباره خيام ، خاقاني و مولانا نوشته ، شرح و تحليلي است که در غرب نقد محسوب مي شود. اثري که دکتر شفيعي کدکني درباره سنايي و عطار يا ريتر درباره عطار يا فريتس ماير درباره ابوسعيد ابوالخير يا مرحوم فروزانفر درباره عطار و مولانا نوشته اند ، همه نقد محسوب مي شوند. اين نوع نقد به خواننده در فهم اثر کمک مي کند و نويسنده را براي نگارش بهتر هدايت مي کند و نه نقد در جزييات.

وي درباره نقدهايي که بر فرهنگ عاميانه ابوالحسن نجفي نوشته شد ، مي افزايد: نقدهاي زيادي درباره اين فرهنگ منتشر شد ؛ اما نقدي که امروزي محسوب شود ، نقد دکتر حق شناس است. نقدهاي ديگر وارد جزييات شدند و فقط پاره ها و قطعاتي از اثر را مورد توجه قرار دادند و به کل توجه نکردند.

اين منتقد ، ويراستار و مترجم با اشاره به درجات شرح و تحليل اضافه مي کند: اگر شما بخواهيد اشعار خاقاني را شرح دهيد ، يک شرح معمولي است ؛ زيرا مشکلات اشعار خاقاني مشکلاتي نيست که حل ناشدني باشند. هر کسي با داشتن معلوماتي مي تواند آن مشکلات را رفع کند ؛ اما شرح و تحليل آثار عطار ، مولانا و سنايي افق ديگري دارد. کافي نيست شما معلومات محدودي درباره مثلا مفردات يا ترکيبات و جز آن داشته باشيد ؛ بلکه احاطه بيشتري مي خواهد.

ام اچ آبرامز ، منتقد معاصر امريکايي با طرح نمودار ساده اي ، اقسام روشهاي نقد را نشان داده است. برحسب نمودار او ، در انواع روشهاي نقد ، اثر ادبي يا به طور مجرد و به عنوان موجوديتي مستقل يا به لحاظ رابطه آن با يکي از 3 عنصر جهان ، مخاطب و نويسنده مورد بررسي قرار مي گيرد.

دکتر ذوالفقاري درباره کاربردها و کارکردهاي نقد در حوزه هاي رسانه اي براي انتقال به مخاطب اظهار مي کند: نقد يا در رسانه هايي همچون روزنامه ، راديو ، تلويزيون و حتي وبلاگ ها مطرح يا در کتاب منتشر مي شود. در روزنامه ها گرايش نقد نسبت به ديگر حوزه ها جوان پسندانه تر است. نقد در کتاب ، محتاطانه نوشته مي شود ؛ چراکه در کتاب از زمان نگارش تا مرحله چاپ زمان زيادي مي گذرد و ممکن است نويسنده بارها اثرش را مورد بازنگري قرار دهد و تغييراتي در آن اعمال کند. از اين رو در کتاب تيزي نقدها گرفته مي شود و فضاي محافظه کارانه تري به وجود مي آيد. ذوالفقاري درباره نقد عملي مي افزايد: حرکتي در خصوص شناخت معيارها و ملاکهاي نقد داستان و شعر صورت گرفته است ؛ ولي آنچه در قالب کتابها و نشستها صورت گرفته ، در حوزه نظريه پردازي بوده است. به طور عملي و عيني کمتر شاهد نقدهايي از نويسندگان و منتقدان بوده ايم ؛ مثلا کارهايي که دکتر پورنامداريان در اثرش با عنوان خانه ام ابري است و همچنين دکتر غلامحسين يوسفي در چشمه روشن و ديدار اهل قلم انجام دادند ، نقدهايي عملي محسوب مي شوند. آنها با استفاده از دستاوردهاي نقد ادبي شروع به ملموس کردن نقد ادبي و نشان دادن نمونه هاي نقد روي آثار کردند. هم اکنون نياز جامعه ما اين گونه نقدهاست.

دکتر ذوالفقاري يکي از لوازم نقد را دانش نقد توصيف و اظهار مي کند: دانش نقد به معناي دانستن اصول و مباني نقد و نقادي است. نقد مقوله اي مدرسي و اکتسابي است ؛ هرچند ممکن است استعداد نقادي به صورت ذاتي در شخص موجود باشد ، ولي دانش نقد ، اولي تر است. منتقد بايد لوازم نقد شامل تعاريف ، آشنايي با نظريات ، دانستن چارچوب ها ، معين کردن حدود و تعيين موضوع را بشناسد. شايد از همين روست که جوانان کمتر پا به عرصه نقد مي گذارند. دستيابي به دانش ، تجربه و لوازم نقد حاصل سالها ممارست و پافشاري است که افراد جاافتاده و داراي استقامت را مي طلبد.

رضا سيدحسيني مولف ، مترجم و منتقد نيز درباره نقد جوانان مي گويد: اين که منتقدان ما را بيشتر جاافتاده ها در مقايسه با جوانان تشکيل مي دهند، واقعيتي است. براي نقد اطلاعات لازم است. يک منتقد جاافتاده امکاناتش بيشتر است ؛ البته گاهي هم درباره جوانان بي انصافي مي شود. دختر جواني نزد من آمده بود و ايرادهاي يک کتاب فرانسوي ترجمه شده را بخوبي گرفته و الحق نقد بجايي به ترجمه کتاب بود. اين درباره نقد ترجمه بود که چاپ هم نشد، ولي جوانان بايد کوشش کنند.

سيدحسيني با ياد کردن از وضعيت نقد در زمان جواني خود اظهار مي کند: من نمي توانم بگويم همه نقدها هم اکنون غرض ورزانه است ، چرا که عده اي هم با حسن نيت مي نويسند. مقوله غرض مساله اي است که مثلا کسي با ديگري مشکل دارد و مي خواهد با نقد غرض ورزانه جبران کند ، ولي عده اي نيز تمام کوشش خود را براي بي طرفي به کار مي برند.

اين مترجم که اکنون يکي از مولفان فرهنگ آثار ايراني اسلامي است ، تصريح مي کند: خواه ناخواه بايد به مرحله اي برسيم که منتقد شناخته شده اي داشته باشيم و مردم او را قبول داشته باشند. وقتي نقدي امروز نوشته مي شود ، آيا کسي هست که نقدش خواننده را به خواندن آن اثر ترغيب کند. منتقد از نويسنده خوشش نمي آيد و اثرش را بايکوت مي کند و مي گويد درباره فلاني صحبت نکنيد. مساله اي که با صراحت مي گويم درباره رضا براهني به وجود آمده است. براهني دست کم 3 رمانش ارزش جهاني دارد و اکنون يکي از آثارش در فرانسه ترجمه و چاپ شده است. زماني که با يک نظريه پرداز مطلع صحبت مي کردم و حرف براهني مطرح شد ، مي گفت لطفا او را کنار بگذاريد و درباره اش صحبت نکنيد. من جا خوردم و تعجب کردم.

دکتر محمدرضا اسدي ، دبير سومين جشنواره نقد کتاب نيز در پاسخ به اين پرسش که چرا نقد در کشور نهادينه نمي شود ، اظهار مي کند: پاسخ به اين پرسش به کارشناسي نياز دارد. شايد با يک علت هم نتوان به پاسخ رسيد. يکي از دلايل اين است که ما به لحاظ نقد هنوز فارغ از گرايش هاي سياسي نشده ايم. جامعه ما بشدت سياسي است و اين فضاي سياست زده در هر مساله اي وارد شده است. يکي ديگر از دلايل اين که هنوز نقد در جامعه ما اصالت خود را نيافته است ؛ البته چند سالي است که باب توليد علم را مطرح مي کنيم ، ولي به لحاظ عملي کاري صورت نگرفته و در حد شعار باقي مانده و تفکر از نظر علمي در حاشيه بوده است. اين موضوع به دوران انقلاب محدود نمي شود و به ضرس قاطع عرض مي کنم که در 150 سال گذشته تفکر در حاشيه بوده است.

جشنواره های ادبی در ایران

 

   <جشنواره هاي ادبي ، نوزادان سقط شده

روزنامه جام جم ـ سجاد روشنی: تنها جشنواره ادبي که به صورت دولتي در کشور برگزار مي شود، جايزه کتاب سال است که در آن سالهاست بجز در بخش کودک و نوجوان ، جايزه اي به آثار داستاني و حتي شعر تعلق نگرفته است. ساير جشنواره هاي کشور که به صورت خصوصي برگزار مي شوند نيز بيشتر از آن که مخاطبي براي خود پيدا کنند، در خطر تعطيلي قرار مي گيرند و پس از چند دوره با مشکلات عديده مالي روبه رو مي شوند. اين در حالي است که به اعتقاد بسياري از کارشناسان جشنواره هاي ادبي مي توانند نقش موثري در روند ادبيات و افزايش شمارگان کتاب ايفائ کنند.

محمدرضا سرشار، نويسنده و قصه گوي سالهاي طولاني راديو در گفتگو با خبرنگار ما در خصوص اعتبار و دوام جشنواره هاي ادبي گفت: فکر مي کنم به جاي کلمه اعتبار، واژه رونق مناسب تر باشد؛ چرا که اعتبار نه زياد مي شود و نه کم ولي رونق جشنواره ها دچار شدت و ضعف مي شود.

 وي دليل پررونق بودن ساير جشنواره هاي فرهنگي و هنري را ترکيبي بودن آنها عنوان کرد و افزود: در سينما علاوه بر آن که هنري ترکيبي است ، در طول سال جشنواره ها و جايزه هاي بيشتري برگزار مي شود و فيلم نسبت به داستان ، مخاطبان عام تري دارد. در تئاتر نيز که هنري ترکيبي است ، هياهو و سر و صدا بيشتر است.

سرشار به نقش مراکز دولتي در رونق جشنواره هاي ادبي اشاره و تصريح کرد: تبليغات تلويزيوني نقش موثري را در رونق جشنواره هاي ادبي ايفائ مي کند. از طرفي وزارت فرهنگ و ارشاد نيز در مسابقه کتاب سال جمهوري اسلامي ايران فقط به بخش داستان کودک و نوجوان پرداخته و تاکنون جوايزي را به بخش بزرگسال تخصيص نداده است. البته بسياري از جشنواره ها هم جهتدار و با اغراض سياسي برگزار مي شود که صدا و سيما موظف به پوشش اين جشنواره ها نيست.

اين نويسنده شکل مطلوب جشنواره هاي ادبي را مستقل بودن آنها توصيف و عنوان کرد: در ترکيه که از نظر فرهنگ و داستان از ما جلوتر نيست ، دهها جايزه خصوصي در قالب جشنواره هاي ادبي برگزار و توزيع مي شود. اين جشنواره ها اغلب با هزينه نويسندگاني برگزار مي شود که وصيت کرده اند از راه فروش آثارشان جوايز ادبي به آثار در خور تقدير، اعطائ شود. در کشور ما تاکنون چنين اتفاقي رخ نداده است. شايد علتش فروش پايين آثار نويسندگان متوفا و يا نياز مالي بيشتر بازماندگان آنها باشد.

سرشار در ادامه افزود: در کشور سازمان اوقاف در عرصه ادبيات ديني مي تواند اين کار را انجام دهد. يعني اگر به اين نتيجه برسد که ادبيات مي تواند در تعالي فرهنگ مردم نقش مهمي داشته باشد، اين وظيفه را مي تواند عهده دار شود. از سوي ديگر کمک دولت بسيار موثر است. دولت مي تواند از آثار و جشنواره هايي در جهت اهداف فرهنگي نظام و توسعه آن حرکت مي کنند، حمايت کند. وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامي نيز طبعا جز آن وظيفه ندارد.

وي درباره داوري جشنواره هاي ادبي گفت: داوران برخي جشنواره ها با هم مشترکند، به طوري که بعضي از داوران جشنواره ، در جشنواره ديگر هم به قضاوت براي تعيين آثار برگزيده مي پردازند. طبعا در چنين حالتي چند جشنواره با نامهاي مختلف ، آثار برگزيده يکساني خواهند داشت و خروجي آنها مشترک است.